Προστατευόμενη περιοχή

Η Πρέσπα βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας και της Ελλάδας. Περιλαμβάνει δύο λίμνες, τη Μικρή και Μεγάλη Πρέσπα και τα υψηλά ορεινά συγκροτήματα που τις περιβάλλουν. Η λεκάνη των Πρεσπών είναι μοιρασμένη σε τρεις χώρες, την Ελλάδα, την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία.

Από πού πήρε το όνομα της η περιοχή;

     Στην κλασική αρχαιότητα και ίσως αργότερα, στα ρωμαϊκά χρόνια, όλη η γεωλογική λεκάνη που περιλάμβανε τις λίμνες Πρέσπες, την Αχρίδα και τη λίμνη Μαλίκ στην Αλβανία, ονομάζονταν Δασσαρητική λεκάνη και όλες μαζί οι λίμνες ονομάζονταν λίμνες των Δασσαρητών.

     Οι Φρύγες τις ονόμαζαν Μικρή και Μεγάλη Βρυγηίς.

     Ενώ μέχρι και πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Μικρή Πρέσπα ονομάζονταν λίμνη Βεντρόκ ή Βενδρόκ, ένα όνομα με αξεκαθάριστη προέλευση.

 

Και η λέξη Πρέσπα από που προέρχεται; Γνωρίζουμε 3 εκδοχές:

 

    • Τόπος στρωμένος με χιόνι: σλαβική λέξη που σημαίνει σωρός χιόνι ή χιονοστιβάδα ή επιφάνεια με πολύ χιόνι από πάνω.

 

Υπάρχει ένας θρύλος που μιλάει για έναν ταξιδευτή, πολύ παλιά, σε χρόνους περασμένους, που ήρθε από το βορρά τους χειμωνιάτικους μήνες, με χιόνι και κακοκαιρία, κι έφτασε στα χωριά της Πρέσπας, όπου οι κάτοικοι του παραπονιόντουσαν για τη φτώχεια τους. «Μα πως είστε φτωχοί αφού έχετε ένα τόσο μεγάλο και ίσιο κάμπο;» τους ρώτησε, «γιατί δεν τον καλλιεργείτε;». «Ποιος κάμπος;», του είπαν αυτοί, «το ίσιωμα πάνω στο οποίο περπάτησες και ήρθες εδώ δεν είναι κάμπος, αλλά η παγωμένη λίμνη που πάνω της έχει πέσει χιόνι και σκεπάζει τον πάγο». Ο ταξιδιώτης απόρησε, τρόμαξε και ονόμασε Πρέσπα την περιοχή, δηλαδή τόπο στρωμένο με χιόνι.

 

    • Προσλαβική λέξη από τη ρίζα «πρασ-» των Παιόνων που σημαίνει παρουσία νερών, με δεύτερο συνθετικό τη μεσαιωνολατινική λέξη «pa,pe» που σημαίνει χώρα, τόπος
    • Λατινική λέξη «praesepe» που σημαίνει φάτνη, και κατέληξε να σημαίνει κατάκλειστο και ασφαλισμένο τόπο. Και τέτοιος τόπος είναι πράγματι η Πρέσπα, ένα λεκανοπέδιο κλεισμένο από παντού με βουνά.

 

Το Εθνικό Πάρκο Πρεσπών ταυτίζεται χωρικά με το ελληνικό τμήμα της λεκάνης απορροής των λιμνών Μικρή και Μεγάλη Πρέσπα. Η περιοχή ευθύνης του Φορέα Διαχείρισης εκτείνεται έως τα όρια του Δήμου Πρεσπών, συμπεριλαμβάνοντας και ορεινούς όγκους που βρίσκονται έξω από τη λεκάνη απορροής των λιμνών.

Η περιοχή παρόλη τη περιορισμένη έκτασή της παρουσιάζει έναν σπάνιο πλούτο φυσικών στοιχείων και αποτελεί έναν σπάνιο τόπο συνεύρεσης. Αποτελεί ένα διεθνώς σημαντικό υγρότοπο φιλοξενώντας απειλούμενα είδη πουλιών, ένα βοτανικό σταυροδρόμι με φυτά σπάνια, ενδημικά και με ιδιαίτερο βιογεωγραφικό ενδιαφέρον και ένα σπουδαίο οικολογικό καταφύγιο για τα μεγάλα θηλαστικά στη χώρα μας.

Χάρη στη μεγάλη οικολογική σημασία της, έχει ενταχθεί στο πανευρωπαϊκό δίκτυο προστασίας των ειδών και των ενδιαιτημάτων τους Natura 2000 (Φύση 2000). Η περιοχή ευθύνης του Φορέα περιλαμβάνει συνολικά 4 περιοχές Natura 2000 (Πίνακας) και σχεδόν ταυτίζεται με τα όρια του Δήμου Πρεσπών.

Παράλληλα, οι λίμνες προστατεύονται από τη Διεθνή Σύμβαση Ραμσάρ για τους υγροτόπους.

 

Πίνακας. Περιοχή ευθύνης του ΦΔΕΠαΠ εντός του Δικτύου ΦΥΣΗ 2000

Κωδικός περιοχής στο δίκτυο Natura 2000Ονομασία περιοχήςΤύπος περιοχής NATURAΈκταση περιοχής/
Ha
% έκτασης του Δήμου Πρεσπών που καλύπτει η εν λόγω GR
GR1340001Εθνικός Δρυμός ΠρεσπώνΕΖΔ -ΖΕΠ26.613,0651,64
GR1340003Όρη ΒαρνούνταΕΖΔ -ΖΕΠ6.076,6211,80
GR1340009Όρη Βαρνούντα- ευρύτερη περιοχήπΤΚΣ1.496,222,9
GR1340010Δρυμός Πρεσπών-ευρύτερη περιοχήπΤΚΣ7.540,4014,63
  • ΖΕΠ: Ζώνες Ειδικής Προστασίας για τα Πουλιά, όπως ορίζονται στην οδηγία 79/409/EU
  • ΕΖΔ: Ειδικές Ζώνες Διατήρησης , όπως ορίζονται στην Οδηγία για τους Οικοτόπους
  • πΤΚΣ: Προτεινόμενοι Τόποι Κοινοτικής Σημασίας

Οι λίμνες

Η λίμνη Μικρή Πρέσπα βρίσκεται σε μέσο υψόμετρο 853,5 m, χαρακτηρίζοντάς την την υψηλότερη λίμνη στα Βαλκάνια, και έχει έκταση 47,4 τ. χλμ. περίπου, από τα οποία 42,9 τ. χλμ. αποτελούν το ελληνικό τμήμα, ενώ το υπόλοιπο ανήκει στην Αλβανία. Το μέγιστο βάθος της φθάνει τα 8,4 m, ενώ το μέσο βάθος είναι περίπου 4 m. Το μέγιστο μήκος της είναι περίπου 13 χλμ. και το μέγιστο πλάτος περίπου 6 χλμ. Μέσα στη λίμνη βρίσκονται δύο μικρά νησιά, ο Άγιος Αχίλλειος (έκταση περίπου 55 ha)  και  το Βιδρονήσι (περίπου 4 ha).

Η λίμνη Μεγάλη Πρέσπα έχει έκταση πολύ μεγαλύτερη από τη Μικρή Πρέσπα, 281,7 τ. χλμ., από τα οποία τα 38,6 τ. χλμ. ανήκουν στην Ελλάδα. Το μέγιστο βάθος της φθάνει τα 56 μέτρα και το μήκος και πλάτος της είναι 26 και 20 χλμ αντίστοιχα.

Η παρόχθια ζώνη της λίμνης Μικρή Πρέσπα είναι σχεδόν όλη βαλτώδης, ενώ της Μεγάλης κυρίως βραχώδης και δευτερευόντως αμμώδης, ενώ μικρά μόνο τμήματά της έχουν γίνει ελώδη, λόγω της μεγάλης πτώσης της στάθμης της κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες.

Οι δύο λίμνες επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ενός διαύλου που βρίσκεται στη θέση Κούλα αλλά και με υπόγεια ροή μέσω του ισθμού που χωρίζει τις λίμνες μεταξύ τους. Καθώς η λίμνη Μικρή Πρέσπα βρίσκεται ψηλότερα από τη Μεγάλη Πρέσπα, υπερχειλίζει σε αυτήν, όπως οι απορροή της μέσω του διαύλου ελέγχεται από ένα θηρόφραγμα στο σημείο ένωσής τους.

Πως δημιουργήθηκαν;

 

Οι δύο λίμνες δεν είχαν πάντα τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Στο πέρασμα των χρόνων, το τοπίο, η έκτασή τους και η μορφολογία της περιοχής άλλαξε πολλές φορές, άλλοτε εξαιτίας φυσικών διεργασιών και άλλοτε λόγω ανθρώπινων παρεμβάσεων.

Για τη δημιουργία των λιμνών γνωρίζουμε διάφορους θρύλους από την περιοχή, και οι ερμηνείες των κατοίκων της περιοχής επιβεβαιώνονται από τις επιστήμες της γεωλογίας, της παλαιολιμνολογίας και της φυλογέννεσης που μας έχουν δώσει διάφορες απαντήσεις για το παρελθόν της περιοχής.

Μία λίμνη

 

Η Μικρή και Μεγάλη Πρέσπα εντάσσονται στην ομάδα λιμνών της λεγόμενης Δασσαρητικής λεκάνης μαζί με τις λίμνες Aχρίδα και Μαλίκ (Στην Αλβανία, αποξηράνθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο).

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες για τη δημιουργία των λιμνών αυτών, οι οποίες δεν αλληλοαποκλείονται. Μια από αυτές αναφέρει ότι σύμφωνα με την παλαιογεωγραφία της περιοχής, οι λίμνες αυτές κατά τη διάρκεια του Πλειόκαινου και Πλειστόκαινου αποτελούσαν ένα σύνθετο σύστημα ρηχών περιοχών που κατακλύζονταν από το νερό της θάλασσας της εποχής εκείνης («Αιγαία λίμνη»).

Η αποκρυπτογράφηση των γεοτόπων της Πρέσπας μας δίνει πληροφορίες από εκείνη την εποχή (5 έως 3 εκ. χρόνια ), και μέσω θαλάσσιων απολιθωμάτων και ιζημάτων (στην περιοχή του Πυξού) που μαρτυρούν την πρότερη παρουσία της θάλασσας σε περιοχές που σήμερα είναι ορεινές.

Με βάση τη παραπάνω θεωρία, στη συνέχεια, τεκτονικά γεγονότα οδήγησαν στο κλείσιμο των συνδέσεων μεταξύ των τεσσάρων λιμνών και η λεκάνη των Πρεσπών δημιουργήθηκε από μια σειρά ρηγμάτων με ΒΑ-ΝΔ διεύθυνση.

Είναι πολύ πιθανό, ότι οι λίμνες αυτές πέρασαν από διάφορα στάδια στη λιμνολογική τους ιστορία (ως παλαιόλιμνες) και προς στιγμήν η ακριβής τους καταγωγή και η καταγωγή της χλωρίδας και πανίδας τους δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια.

Οι δύο λίμνες κατατάσσονται, μαζί με τη λίμνη Αχρίδα, στις αρχαιότερες λίμνες της Ευρωπαϊκής ηπείρου. Οι τρεις αυτές λίμνες διαφέρουν σε σύγκριση με τις πιο πολλές λίμνες της Ευρώπης, οι οποίες δημιουργήθηκαν πριν από μόλις λίγες χιλιάδες χρόνια, μετά το λιώσιμο των παγετώνων που κάλυπταν τα δύο τρίτα της.

Στην αρχαιότητα αυτών των «αδελφών λιμνών» όπως χαρακτηρίζονται, οφείλονται και οι πλούσιοι ενδημισμοί τους, ιδιαίτερα στην ιχθυοπανίδα και τα υδρόβια μαλάκια, που είναι και οι περισσότερο μελετημένες ομάδες με ενδημικά είδη, καθώς βοηθούν στην αποκάλυψη των ιχνών της προέλευσης και εξέλιξης της ζωής στις αρχαίες λίμνες.

Χάρτης που απεικονίζει την παλαιολιμνολογική ανακατασκευή της περιοχής που καταλάμβανε κάθε μία από τις λίμνες των Δασσαρητών και τα απομεινάρια της αρχαίας Αιγίας Παλαιόλιμνης, σύμφωνα με τον Cvijic (1911). 

Η θεωρία του –διαφορετική από αυτή που αναφέρεται στο κυρίως κείμενο- προτείνει ότι η κάθε μια από τις λίμνες αυτές δημιουργήθηκαν de novo από πηγές ή ποτάμια. Σύμφωνα με αυτήν, η Αχρίδα δεν είχε ποτέ απευθείας σύνδεση ούτε με την Πρέσπα, ούτε με τη λίμνη Μαλίκ, ούτε με τα απομεινάρια της αρχαίας Αιγαίας παλαιόλιμνης.

 

 

Δύο λίμνες

 

Μόλις τις τελευταίες δεκάδες χιλιάδες χρόνια, το ποτάμι του Αγίου Γερμανού (Στάρα Ρέκα όπως λεγόταν παλιότερα), που πηγάζει από το όρος Βαρνούντας, λόγω της συνεχούς μεταφοράς και απόθεσης φερτών υλικών (ιζημάτων) με τα ορμητικά νερά του, σιγά σιγά σχημάτισε μια λωρίδα γης, που χώρισε τη λίμνη στα δύο, τη Μικρή και Μεγάλη Πρέσπα όπως τις γνωρίζουμε σήμερα. Ο ισθμός, έχει μήκος  περίπου 4 χλμ. και πλάτος που κυμαίνεται μεταξύ 100 και 500 μ.

Η επιφάνεια της Μικρής Πρέσπας είναι – από τα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά – πάντα υψηλότερα από την επιφάνεια της Μεγάλης. Οι δύο λίμνες επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ενός στενού περάσματος στη θέση «Κούλα» και υπογείως. Η μεγάλη Πρέσπα γνωρίζουμε ότι επικοινωνεί μέσω υπόγειων καταβοθρών με τη λίμνη Αχρίδα, η στάθμη νερού της οποίας βρίσκεται περίπου 160 μέτρα χαμηλότερα.

Περισσότερες πληροφορίες για τη νεότερη ιστορία των λιμνών, διαβάστε εδώ

Βιβλιογραφία

 

  • Albrecht, C., & Wilke, T. (2008). Ancient Lake Ohrid: biodiversity and evolution. Hydrobiologia, 615, 103-140.
  • Stankovic, S., 1960. The Balkan Lake Ohrid and Its Living World.Monographiae Biologicae IX. Dr. W. Junk, Den Haag. 357 pp.
  • Πρέσπα-τα μονοπάτια της φύσης και της ιστορίας, Εταιρία Προστασίας Πρεσπών, 2009

Δορυφορική εικόνα των λιμνών Αχρίδα, Μεγάλη και Μικρή Πρέσπα